Nghệ thuậtĐiện ảnh-Truyền hình

Thứ Ba, 15/10/2013 | 00:00 GMT+7

ĐÔI ĐIỀU VỀ NGÔN NGỮ TẠO HÌNH QUAY PHIM

Ngày nay, việc thực hiện một bộ phim đã không còn quá khó. Với sự phát triển của khoa học công nghệ, người ta dễ dàng có thể tự cầm camera, dàn dựng và quay một bộ phim của riêng mình. Tuy nhiên, một tác phẩm điện ảnh thực sự không chỉ dừng lại ở đó, mà nó còn đòi hỏi cần phải hiểu biết thêm về mặt nghệ thuật.

 

1. Quan nim

Nghệ thuật tạo hình quay phim là công việc sáng tạo đặc trưng và là nhân tố quan trọng để làm nên tác phẩm điện ảnh. Dựa trên kịch bản, ý tưởng sáng tạo của đạo diễn, việc xử lý tạo hình quay phim diễn tả một cách đầy đủ và biểu cảm nhất hình tượng thị giác của màn ảnh. Thông qua ống kính cảnh vật, con người được hiện hình trên màn ảnh, làm nên sự khác biệt và cũng là ưu thế vượt trội của điện ảnh so với các loại hình nghệ thuật khác.

Trong cuốn Ngôn ngữ đin nh, Marcel Martin khảng định: “Hình ảnh là chất liệu cơ bản của ngôn ngữ điện ảnh. Đó là thứ nguyên liệu điện ảnh đầu tiên nhưng cũng lại là một hiện thực vô cùng phức tạp…”(1). Vì thế, việc ghi hình hình ảnh cho bộ phim không chỉ đòi hỏi giác quan nghệ thuật nhạy bén của các nhà quay phim, mà còn yêu cầu sự kiên trì, bền bỉ để thực hiện chuẩn xác và tinh tế, những thao tác kỹ thuật phức tạp trong khi tác nghiệp.

Tạo hình điện ảnh là tái tạo lại một hiện thực đã được các nghệ sĩ sàng lọc bằng kinh nghiệm cuộc sống, trình độ thẩm mỹ và khả năng sáng tạo của bản thân. Tất cả những hình ảnh được đưa lên màn ảnh đều có một sức mạnh và ý nghĩa nhất định. Hình ảnh điện ảnh không chỉ có những ý nghĩa trực tiếp, rõ ràng mà còn có cả ý nghĩa bổ sung, giấu kín, tượng trưng. Mọi hình ảnh chỉ có ý nghĩa toàn vẹn khi được phát triển trong thời gian chuyển động của điện ảnh, nếu tách ra khỏi bộ phim, ở chừng mực nào đó chúng sẽ trở thành vô nghĩa.

Điện ảnh là nghệ thuật của những hình ảnh chuyển động. Sự chuyển động đã thực sự tạo nên đặc trưng đầu tiên của hình ảnh. Chất cảm mà hình ảnh mang lại phụ thuộc vào độ tinh xảo của máy quay phim và những phương tiện biểu hiện hỗ trợ. Trên cơ sở các đặc trưng cơ bản của tạo hình quay phim, những cung bậc tình cảm của nhận vật, bố cục hình ảnh, chuyển động máy quay phim… đã được lột tả chân thực nhất, góp phần hoàn thiện tác phẩm nghệ thuật điện ảnh.

Trong điện ảnh, sự tiếp nhận hình ảnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố như hoàn cảnh, sở thích, trình độ văn hóa, tâm lý… dẫn đến việc người xem có nhiều cách hiểu khác nhau về một tác phẩm. Marcel Martin đã đưa ra một ví dụ rất trực quan: “Hình ảnh cũng giống những hạt trong quả rụng, có thể rơi vào miếng đất mầu mỡ, cũng có thể rơi vào tảng đá”(2). Như vậy, bản thân hình ảnh không bắt được người xem phải hiểu, mà cái chính là sự tỉnh táo của người nghệ sĩ phải biết xác định đối tượng xem phim là ai, trình độ nhận thức của họ ra sao, và điều quan trọng là sử dụng những thủ pháp phù hợp với đối tượng hướng tới. Tính chính xác, đa nghĩa, tượng trưng, ẩn dụ của hình ảnh phải được xử lý thế nào cho tốt, đem lại hiệu quả cao mà không làm nó biến dạng, đó là nghĩa vụ của những người cầm máy quay phim. Trong quá trình quay, nhà quay phim cần phải có ý tưởng thể hiện nghệ thuật riêng của mình. Nhưng trước hết, ý tưởng của họ cần phải phù hợp với cấu tứ tổng thể và phong cách tạo hình của cả bộ phim.

2. Một vài yếu tố cấu thành ngôn ngữ tạo hình quay phim

Ngh thut b cc

Bố cục là nghệ thuật dàn cảnh trong khuôn hình thông qua ống kính máy quay nhằm hòa hợp các thành phần biểu hiện như đường nét, hình khối, màu sắc… để có được một khuôn hình giàu cảm xúc với khán giả. Bố cục trong nghệ thuật tạo hình quay phim điện ảnh ra đời trên cơ sở phát triển và hoàn thiện các cỡ cảnh. Công lao to lớn phải kể đến William Paul và William Son, họ đã ứng dụng và sử dụng thành công montage (dựng phim) và kết hợp với cỡ cảnh để làm nên một bước bứt phá về ngôn ngữ biểu hiện điện ảnh (kịch bản phân cảnh ra đời).

Bố cục quay phim có bố cục tĩnh và động. Bố cục tĩnh là sự sắp xếp những vật, người vào trong khuôn hình tĩnh (không có sự di chuyển bên trong khuôn hình). Bố cục động là trong một cú bấm máy có sự di chuyển bên trong khuôn hình kết hợp với nhiều cỡ cảnh, sự vật được thay đổi đến khi ngắt máy. Thông thường mắt người hướng sự chú ý vào các chỗ sáng, những chỗ sáng chói nhất trên màn ảnh, nó chỉ nhìn thấy chỗ tối hơn theo sự chỉ huy của não bộ. Đặc tính này đóng vai trò quan trọng trong bố cục khuôn hình. Nếu mắt người xem phải tìm kiếm trên màn ảnh những đối tượng chủ yếu của khuôn hình thì sẽ bị cản trở trong việc tiếp nhận hành động đang tiếp diễn, do đó nhân vật cần được phân biệt bằng màu sắc hoặc bằng sắc độ để dễ dàng nhận biết được giữa các nhân vật khác nhau trên màn ảnh.

Trong nghệ thuật tạo hình quay phim thì bố cục được coi là yếu tố quyết định trong việc tạo ra những khuôn hình lạ đối với người xem. Mỗi người quay phim đều có cách bố cục riêng trong từng hoàn cảnh cho phù hợp với nội dung. Các nhân vật, đồ vật có mặt trong từng cảnh quay đều có một ý nghĩa, mối quan hệ nhất định với nội dung. Không thể có sự ngẫu nhiên trong việc bố cục những đồ vật trong khuôn hình. Ý đồ tạo hình của bộ phim chỉ được coi là hoàn thiện khi người xem không cần phải cố gắng nhiều vẫn dễ dàng tiếp thu hình dáng, thể tích, màu sắc của vật thể và vị trí của chúng trong không gian. Các điểm nhấn của bố cục, ánh sáng phải trùng hợp với nội dung cốt truyện. Hiệu quả ánh sáng không làm cản trở sự tiếp nhận hình dáng đồ vật, nhân vật đồng thời phải làm cho khuôn hình tránh được tình trạng đơn điệu. Ống kính góc rộng và các góc độ, cao độ máy đặc biệt cũng có thể tạo nên những bố cục độc đáo, nhưng cũng có thể gây ra sự biến đổi đến mức khó nhận ra hình dạng của vật thể, tỷ lệ và thấu thị của nó.

Ngh thut chiếu sáng

Phần lớn hiệu quả của mỗi cảnh quay có được là nhờ ánh sáng. Nhà quay phim Trần Trung Nhàn đã nhận xét: ánh sáng là nét vẽ chính ca khuôn hình. Nói như vậy để thấy được tầm quan trọng của việc sử dụng ánh sáng trong phim điện ảnh. Ánh sáng trong điện ảnh không chỉ đơn thuần để chúng ta nhìn thấy cảnh quay mà nó còn có thể tạo nên hiệu ứng đặc biệt cho nội dung truyện phim.

Trong nghệ thuật tạo hình quay phim có hai loại ánh sáng, là ánh sáng ghi hình và tạo hình. Ánh sáng ghi hình dùng để nhìn thấy cảnh quay, người quay phim không cần phải suy nghĩ về nghệ thuật chiếu sáng mà chỉ lệ thực một cách máy móc. Ánh sáng tạo hình là do nhà quay phim viết ra nhằm tạo sức hút, điểm nhấn của hình ảnh và quan trọng hơn là tạo được không khí, tiết tấu chuyển động, ý nghĩa cảm xúc trong mối quan hệ tổng thể của phim.

Cùng với sự phát triển của nghệ thuật điện ảnh, các nhà quay phim trong quá trình làm phim, cho dù là sử dụng ánh sáng tự nhiên hay nhân tạo thì cũng đều phải tạo ra một loại ánh sáng “giống thật” nhất để thể hiện trên màn ảnh. Mục đích cơ bản của phương pháp này là hấp dẫn thị giác, thu hút sự chú ý của người xem. Đạo diễn và nhà quay phim phải dẫn dt người xem đi vào quỹ đo của bộ phim. Sẽ thật sai lầm nếu để người xem tự mình lựa chọn trên màn ảnh những gì mà họ quan tâm.

Ấn tượng đầu tiên đến với khán giả trong phim Bố già của đạo diễn Francis Ford Coppola chính là yếu tố ánh sáng. Ánh sáng trong phim được khai thác và sử dụng một cách triệt để, thể hiện ý đồ tư tưởng của tác phẩm. Để khắc họa nhân vật chính bố già Donleone, các nguồn sáng chủ yếu được đặt ở bên và phía trên chiếu xuống mặt làm cho hốc mắt nhân vật hõm sâu hơn, gương mặt có góc cạnh, vùng tối và khoảng sáng đối lập, tạo một vẻ bí ẩn đặc biệt.

Ngh thut s dng màu sc

Trong thời kỳ phim câm đã có nhiều tác phẩm thành công với chất liệu phim đen trắng. Tuy nhiên, theo thời gian cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, thị hiếu của người xem có nhiều thay đổi. Khán giả thích xem những thước phim có giai điệu, màu sắc trên màn ảnh. Khi xem phim khán giả không còn phải thắc mắc cái đèn kia màu gì, nước biển ở đây có xanh không, diễn viên mặc váy màu gì… Với nghệ thuật sử dụng màu sắc, khán giả đã được thỏa mãn nhãn quang, không còn bị chi phối bởi các câu hỏi và sự suy đoán.

Ánh sáng và màu sắc là hai khái niệm luôn song hành với nhau. Chúng kết hợp với nhau một cách nhuần nhuyễn theo một tỷ lệ tương ứng, thích hợp tác động vào các giác quan để tạo ra những hiệu quả đối với người xem. Mọi màu sắc đều có những đặc tính riêng và tạo ra nhiều cảm giác đa dạng cho con người. Ví như màu đỏ cho cảm giác náo nhiệt, màu trắng đem tới sự thuần khiết, màu xanh da trời là yên bình, màu xanh lá cây cho thấy sức sống rạo rực… Sự cảm nhận và sở thích của mỗi người đối với các màu sắc là không giống nhau. Nhà quay phim sẽ sử dụng các màu này để biểu đạt không gian, thời gian, tâm lý nhân vật… Nhưng quan trọng hơn là sử dụng màu sắc để tạo hiệu quả thẩm mỹ. Vì vậy, trong mỗi bộ phim, nhà quay phim cần phải thiết kế ra mẫu tổng quát về màu sắc, từ những gam màu cơ bản cho đến những gam màu riêng phù hợp cho từng hoàn cảnh câu chuyện, nhân vật, cảnh hoặc trường đoạn quan trọng, các cú bấm máy… có như vậy tác phẩm làm ra mới có giá trị thẩm mỹ.

Hiu qu to hình ca ng kính

Ống kính là yếu tố cơ bản quyết định chất lượng kỹ thuật, là tiền đề quan trọng cho hiệu quả nghệ thuật của hình ảnh điện ảnh. Do đó ống kính luôn được các nhà nghiên cứu cải tiến nâng cao chất lượng, hiệu quả trong việc tái hiện chi tiết, màu sắc cho hình ảnh trên phim. Ống kính của máy quay phim được sản xuất trên cơ sở lưu hình trên võng mạc của mắt người. Nó là một hệ thống những thấu kính có khả năng thu nhận hình ảnh rõ ràng, trung thực nhất các đối tượng được thu lại trên mặt phim. Không chỉ là thiết bị kỹ thuật, ống kính còn là một phương tiện biểu hiện quan trọng trong tạo hình điện ảnh. Những phương tiện của quang học ống kính có sự ảnh hưởng trực tiếp đến việc mở rộng những khả năng biểu hiện của ống kính như góc thu hình, khả năng thay đổi tiêu cự… Những vấn đề cải tiến của ống kính góp phần hoàn thiện ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình. Việc người quay phim nắm bắt thành thạo các tính năng của từng loại ống kính và sử dụng phù hợp những tiêu cự ống kính trong cảnh quay là một yếu tố quan trọng của tạo hình quay phim điện ảnh.

Chuyn đng ca máy quay

Với sự đa dạng của những thiết bị hỗ trợ, cộng với sức sáng tạo của các nghệ sĩ, những cảnh quay với tạo hình chuyển động mạnh mẽ đã không còn xa lạ đối với khán giả yêu điện ảnh. Từ những đặc điểm chuyển động khác nhau sẽ cho ra những kết quả chuyển động không giống nhau trong cùng một tác phẩm điện ảnh. Tất nhiên, nhà quay phim phải dựa vào những yêu cầu của kịch bản, ý tưởng sáng tạo của đạo diễn để đưa ra những phương án sử dụng tạo hình chuyển động hiệu quả nhất cho nội dung phim. Cùng một động tác máy, cùng một cảnh quay cũng không có nhà quay phim nào quay giống nhau. Thậm chí, chính một nhà quay phim cũng không thể quay hai cảnh giống nhau tuyệt đối.

Khi nhà quay phim sử dụng phương pháp quay động để tiến hành tạo hình màn ảnh, thường vận dụng những cách quay khác nhau để phù hợp với yêu cầu nghệ thuật của từng bộ phim.

Bộ phim Xuân, hạ, thu, đông,… li xuân, mang đến cho khán giả những cảnh quay đẹp về thiên nhiên và con người. Những cảnh chuyển động trong phim đã được nhà quay phim truyền tải một cách khéo léo, nhẹ nhàng không mang lại cảm giác đng, người xem không phải quá bận tâm vào các di chuyển của máy quay, mà tập trung vào từng chi tiết, suy ngẫm về những thứ đang diễn ra trên phim.

Tất nhiên, những gì xuất hiện trên màn ảnh đều là sự sao chép trong đời sống thực tế, nhưng các nhà điện ảnh luôn cố gắng tạo được hình ảnh thế giới hiện thực - một sự sao chép có chọn lọc, thuyết phục được người xem. Bởi vậy, trong quá trình quay phim cần phải tạo ra những chuyển động để không làm đứt đoạn cảm xúc của người xem.

Trong nghệ thuật tạo hình chuyển động có những tác giả đã cố ý thông qua sự chuyển động của máy quay để thu hút sự chú ý của khán giả, ví như cú máy zoom từ cỡ trung cảnh vào cận mặt một diễn viên hoặc lia thật nhanh đến một đối tượng nào đó… Cũng có những nhà quay phim trong khi quay động cố ý tạo nên cách riêng theo cách quay tài liệu, phơi bày nguyên dạng cuộc sống lên màn ảnh. Bộ phim Cú và chim se sẻ của Stephane Gauger đã thành công khi sử dụng phương pháp quay phim này. Khán giả thấy được những ngóc ngách của cuộc sống nơi đô thành Sài gòn ồn ào, náo nhiệt, nhưng tâm hồn con người lại vô cùng đẹp… Có những nhà quay phim lại theo đuổi tính hội họa khi quay động như Đường v nhà của Trương Nghệ Mưu, tác phẩm là bức tranh vẽ với nhiều màu sắc của rừng phong, tuyết trắng, hay chỉ đơn giản là màu đỏ của chiếc áo bông cô thôn nữ mặc cũng làm tô điểm thêm cho khung cảnh của bộ phim.

Trên thực tế, khi máy quay phim chuyển động trong không gian, nó giống như một người đang sống nhìn thấy và phản ánh thế giới xung quanh theo cách thuyết phục hơn nhiều so với khi máy quay phim chỉ đứng tại chỗ. Nhưng để phản ánh được thế giới xung quanh chân thực, sinh động nhất, thì lại đòi hỏi sự cảm nhận của người quay phim trong việc chuyển động máy quay một cách chính xác, tinh tế để có được những khuôn hình đẹp.

_______________

1, 2. Marcel Martin, Ngôn ngữ đin nh, Cục Điện ảnh phát hành, 1985.

Nguồn : Tạp chí VHNT số 352, tháng 10-2013

Tác giả : Phạm Huy Quang

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan