Nghệ thuậtĐiện ảnh-Truyền hình

Chủ Nhật, 15/02/2009 | 00:00 GMT+7

NGUỒN GỐC TÊN GỌI NGHỆ THUẬT THỨ BẢY

 

Người yêu thích điện ảnh ở Việt Nam lâu nay ít khi để ý đến nguồn gốc tên gọi nghệ thuật thứ bảy dành cho điện ảnh, mặc dù thỉnh thoảng vẫn gặp trên báo chí tên gọi này. Mươi năm lại đây lác đác xuất hiện một số tài liệu giải thích rằng: Sở dĩ gọi điện ảnh là nghệ thuật thứ bảy vì nó ra đời sau 6 nghệ thuật có trước nó.

Nhưng 6 nghệ thuật có trước nó là những nghệ thuật gì, thì mỗi người liệt kê ra những tên khác nhau.

Trong công trình Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh Nguyễn Mạnh Lân và Trần Duy Hinh liệt kê 6 nghệ thuật đó là: Văn học, múa, âm nhạc, hội họa, kiến trúc và sân khấu.

Cuốn Điện ảnh - nghệ thuật thứ bảy do Cao Thụy biên soạn lại liệt kê ra: Văn học, kiến trúc, nghệ thuật tạo hình (trong đó có điêu khắc, hội họa, đồ họa, trang trí mỹ nghệ), sân khấu, múa, âm nhạc.

Các liệt kê trên không có sự thống nhất khi nêu tên những nghệ thuật ra đời trước điện ảnh. Hơn nữa trong số các nghệ thuật trên không ai nêu ra nhiếp ảnh cả. Không rõ vì lý do gì, vì nhiếp ảnh không phải là một nghệ thuật hay vì nó ra đời sau điện ảnh? Đặc biệt không ai cho biết xuất xứ của tên gọi nghệ thuật thứ bảy.

Người đầu tiên dùng cụm từ nghệ thuật thứ bảy là Ricciotto Canudo (1879-1923). Ông là người Pháp gốc Italia, là nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch, nhà nghiên cứu văn học và nghệ thuật. Cụm từ nghệ thuật thứ bảy được ông dùng không phải để đặt tên cho điện ảnh mà dùng nó khi viết về điện ảnh trong quá trình nghiên cứu tính chất và mối quan hệ của các loại hình nghệ thuật. Lúc đầu ông còn chưa dùng cụm từ “nghệ thuật thứ bảy” mà dùng cụm từ “ nghệ thuật thứ sáu” để chỉ điện ảnh.

Việc nghiên cứu tính chất của các loại hình nghệ thuật đã được tiến hành từ thời Cổ đại. Trong cuốn sách Phân loại nghệ thuật (1) nhà mỹ học Xô viết M. Kagan cho biết nhà nghiên cứu nghệ thuật người Đức Max Dessoir (2) (1867-1947) phát hiện ra là vào thời “hậu Aristote” người ta đã tách ra 6 loại hình nghệ thuật và căn cứ vào tính chất của chúng xếp thành hai nhóm: Nhóm nghệ thuật tĩnh gồm có kiến trúc, điêu khắc và hội họa; nhóm nghệ thuật động gồm có âm nhạc, thơ và múa.

Sau này Friedrich Hegel (1770-1831) trong Những bài giảng về mỹ học, theo một hướng nghiên cứu khác, đã xếp 6 nghệ thuật trên thành hai nhóm: Nhóm có kích cỡ vật thể nhỏ dần gồm kiến trúc, điêu khắc và hội họa; nhóm có khả năng biểu hiện tăng dần gồm âm nhạc, thơ và múa.

Điện ảnh sau khi ra đời, nhờ sự tìm tòi sáng tạo của các nghệ sỹ, đã dần dần vươn tới tầm cỡ một nghệ thuật. Các nhà trí thức, các nghệ sỹ, các nhà lý luận rất ủng hộ xu hướng này và bằng những phân tích lý luận sâu sắc tác động mạnh vào quá trình hoàn thiện nghệ thuật điện ảnh. Một trong những người đó là R.Canudo.

Nhà đạo diễn, nhà lý luận điện ảnh Pháp Jean Epstein (1897-1953) đã viết: “Vào năm 1911 và nhiều năm sau đó, khi phim ảnh, trên thực tế và trên lý luận, còn là trò tiêu khiển cho học sinh, là phương tiện giải trí hấp dẫn, thì Canudo đã hiểu rằng điện ảnh có thể và cần phải trở thành một Nàng thơ mới mà lúc đó nó mới chỉ tồn tại trong tiềm năng. Ông đã nhìn thấy những khả năng phát triển cụ thể của điện ảnh và những tiền đồ vô tận đang mở ra trước nó”(3). Trong cuốn Lịch sử lý luận điện ảnh (4) tác giả Guido Aristarco gọi ông là người tiên phong đặt nền móng cho lý luận điện ảnh.

R.Canudo trong quá trình nghiên cứu tính chất của các nghệ thuật cũng sử dụng mô hình hai nhóm nghệ thuật trên. Năm 1911, ông cho đăng bài Sự ra đời của nghệ thuật thứ sáu - Tiểu luận về điện ảnh, trong đó ông bỏ thơ ra, chỉ phân tích tính chất của 5 nghệ thuật và điện ảnh được ông gọi là nghệ thuật thứ sáu. Về sau, trong quá trình hoàn thiện lý luận của mình, ông đã đưa thơ trở lại và năm 1923 ông xuất bản công trình Tuyên ngôn của bảy nghệ thuật.

       Khác với các hướng nghiên cứu trước đây, khi sử dụng mô hình hai nhóm nghệ thuật, R. Canudo cho rằng có hai nghệ thuật chính là kiến trúc và âm nhạc. Kiến trúc có hai nghệ thuật phù trợ là điêu khắc và hội họa, tạo thành một nhóm. Âm nhạc có hai nghệ thuật phù trợ là thơ và múa, tạo thành một nhóm.

Hai nhóm nghệ thuật này có những tính chất khác nhau. Nhóm đầu có 3 tính chất: đó là nghệ thuật không gian, là nghệ thuật tĩnh và là nghệ thuật tạo hình. Còn nhóm sau có 3 tính chất: đó là nghệ thuật thời gian, là nghệ thuật động và là nghệ thuật tiết tấu.

Có thể thấy rằng trong nghiên cứu của mình, khi chọn ra 6 nghệ thuật để phân tích, R. Canudo đã kế thừa cơ sở lý luận của những người đi trước, chứ không tùy tiện chọn ra 6 nghệ thuật nào cũng được.

Trong Tuyên ngôn của bảy nghệ thuật, sau khi phân tích tính chất của 6 nghệ thuật ở hai nhóm trên, ông dành vị trí thứ bảy cho điện ảnh mà ông gọi là nghệ thuật tổng thể. Theo R.Canudo thì điện ảnh tổng hợp các tính chất của 6 nghệ thuật trên. Tức là điện ảnh vừa là nghệ thuật không gian lại vừa là nghệ thuật thời gian, vừa là nghệ thuật tĩnh lại vừa là nghệ thuật động, vừa là nghệ thuật tạo hình lại vừa là nghệ thuật tiết tấu.

R.Canudo viết: “Lý thuyết về nghệ thuật thứ bảy mà tôi đã trình bày lần đầu tiên cách đây 3 năm ở khu Latinh là phù hợp với mọi logic và được biết đến trên toàn thế giới... Nhiều kẻ đã sử dụng khái niệm nghệ thuật thứ bảy cốt để kiếm tiền mà không dám chịu trách nhiệm về ý nghĩa của từ nghệ thuật. Chúng ta cần điện ảnh để tạo nên nghệ thuật tổng thể, nơi hội tụ của mọi nghệ thuật”.

Ông viết tiếp: “Ngày nay, vòng chuyển động của mỹ học khép lại đầy kiêu hãnh trong một tổng thể các nghệ thuật mang tên điện ảnh. Nếu chúng ta coi hình oval như hình ảnh tượng trưng cho vòng đời , vòng chuyển động gãy khúc ở hai cực, nghệ thuật hay mọi nghệ thuật được thể hiện theo chiều ngang trên giấy như sau:

Đã bao thế kỷ trôi qua, cho đến ngày nay, đối với tất cả các dân tộc trên trái đất này, hai nghệ thuật (chính) với bốn nghệ thuật phù trợ vẫn không thay đổi. Cái được gọi là tiến triển của nghệ thuật chỉ là cách chơi chữ khó hiểu mà thôi.

Ngày nay chúng ta biết tổng hợp một cách thần kỳ vô vàn kinh nghiệm của con người. Chúng ta biết kết hợp khoa học và nghệ thuật để nắm bắt và cố định nhịp điệu của ánh sáng. Sự kết hợp đó được gọi là điện ảnh”(5).

Điện ảnh không chỉ có một tên gọi là nghệ thuật thứ bảy. Một số người còn đặt cho điện ảnh những tên khác nữa. Đạo diễn điện ảnh Pháp Abel Gance (1889-1981) gọi điện ảnh là nghệ thuật thứ sáu. Nhà phê bình phim của tạp chí Temps gọi là nghệ thuật thứ năm (6). Còn đạo diễn điện ảnh Jean Cocteau (1889-1963) thì gọi điện ảnh là nàng thơ thứ mười (7).

Như chúng ta biết, theo thần thoại Hy Lạp, thần Zeus có 9 cô con gái đa tài mà thần rất yêu quý. Thần Zeus giao cho mỗi cô cai quản và bảo trợ một nghệ thuật, chữ Hy Lạp viết là Musa. Ở Việt Nam từ Musa được dịch thành nàng thơ. Chín nữ thần (nàng thơ) đó là:

         Calliope: Nữ thần sử thi

Clio: Nữ thần lịch sử

Erato: Nữ thần thơ trữ tình

Euterpe: Nữ thần âm nhạc

Melpomene: Nữ thần bi kịch

Polimynie: Nữ thần thuật hùng biện

Terpsichore: Nữ thần múa

Thalie: Nữ thần hài kịch

Uranie: Nữ thần thiên văn

Như vậy sau 9 nàng thơ, 9 nữ thần nghệ thuật trong thần thoại Hy Lạp, Jean Cocteau dùng nàng thơ thứ mười để đặt tên cho điện ảnh. Tên gọi này ít được phổ biến, nhưng cũng được một số nước dùng, như ở Nga chẳng hạn, người viết thường dùng nàng thơ thứ mười nhiều hơn là nghệ thuật thứ bảy. Còn hai tên gọi kia thì rơi vào lãng quên.

_______________

1. M.Kagan, Phân loại nghệ thuật, Nxb Nghệ thuật, Leningrad, 1972, tr.20, tiếng Nga.

2. M.Dessoir, Ăsthetik und allgemeine Kunstwissenschaft, Stuttg., 1906, tr.306.

3. Jean Epstein, Le cinematographe vu de l’Etna, Ecrivains reunis, Paris, trích dẫn theo cuốn Lịch sử lý luận điện ảnh của Guido Aristarco, bản tiếng Nga, Nxb Nghệ thuật, Moskva, 1966, tr.15.

4. Guido Aristarco, Storia delle teoriche del film, bản tiếng Nga, Nxb Nghệ thuật, Moskva, 1966.

5. Tạp chí La Gazette des sept arts, số 2, 25-1-1923.

6. Trích dẫn theo Georges Sadoul, Le cinema devient un art, 2 vol, Denoel, Paris, 1952.

7. Theo Wikipedia tiếng Pháp.

 

Nguồn : Tạp chí VHNT số 296, tháng 2-2009

Tác giả : Vũ Quang Chính

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan